BOCHNIA

Turystyka/Historia

środa 07 marca 2012 23:39:38

Nad górną Stradomką-U Cystersów w SzczyrzycuNad górną Stradomką-U Cystersów w Szczyrzycu

W nieco zapomnianej i nie zasiedlonej do końca krainie nad górną Stradomką, którędy wiódł do Krakowa szlak węgierski, wojewoda krakowski Teodor Cedro (Czader) z rodu Grafitów, rozpoczął w 1234 r. wznoszenie opactwa dla zakonu cystersów – monasterio de Cyrich (Szczyrzyc). Przyzwolenia udzielił książę Henryk Brodaty oraz biskup Wisław. Ostatecznie budowa klasztoru zakończona została w 1243 r. i świeże klasztorne mury przyjęły pierwszych zakonników, opuszczających zarazem niegościnne ziemie Podhala w Ludźmierzu nad Dunajcem.

2_Szczyrzyc_kosciol_pw_NMP.jpgPo zapoznaniu się z dolną i środkową częścią doliny Stradomki, pora udać się w obszar górnego dorzecza, w obszar leżący na pograniczu Pogórza Wiśnickiego i Beskidu Wyspowego. Dolina rzeki w swej górnej części nie zatraciła nic ze swej atrakcyjności krajobrazowej jaką prezentowała w poznanym już odcinku, będzie więc nadal co podziwiać. Czas ku temu niezwykle sposobny, 15 sierpnia trwa bowiem w szczyrzyckim sanktuarium odpust na Wniebowzięcie Najświętszej Marii Panny.

Równocześnie z misją szerzenia wiary przez zakonników, trwało intensywne zagospodarowywanie nadanych im przez wojewodę  włości, zgodnie z dewizą św. Benedykta - „Ora et labora” („Módl się i pracuj”). Nad Szczyrzycem, w północno – zachodnim fragmencie pasma Cietnia znajdowało się wówczas tylko książęca strażnica i  grodzisko, nazwane w dokumencie z 1270 r. „castrum de Cyrich”. Być może był to pierwotny Szczyrzyc. W 1251 r. książę krakowski Bolesław Wstydliwy potwierdził dla wzniesionego klasztoru wszystkie wcześniejsze przywileje mu nadane oraz uwolnił poddanych w klasztornych włościach od szeregu poddańczych obowiązków. W 1255 r. klasztor był już w posiadaniu 16 wsi, w tym połowa z nich położona była nad Stradomką i Tarnawką. Trudne początki, między innymi najazdy tatarskie z roku  1259 i późniejszy z roku 1278, spowodowały zniszczenie zakonnego dobytku, w tym i kościoła wzniesionego w obrębie zabudowań klasztoru. Mimo klęsk i wojennych niepokojów rosło religijne dzieło zakonników, zabudowania klasztorne i kult Matki Boskiej Szczyrzyckiej w jej cudownym wizerunku.

Innym wyrazem rosnącego znaczenia opactwa był zarządzany przez niego majątek, na który za czasów Kazimierza Wielkiego składały się 33 wsie i miasto Nowy Targ, majątek zakonny liczył trzy tysiące hektarów. Król Jagiełło w 1434 r. nadał Szczyrzycowi nawet prawa miejskie ale Szczyrzyc dziwnym zrządzeniem losu nigdy miastem nie został, chociaż ówczesne wpływy opactwa w tej części Małopolski były niezmierne. W XVI wieku Szczyrzyc stał się siedzibą powiatu sądowego i to największego w województwie krakowskim,. Swym zasięgiem powiat szczyrzycki obejmował 76 parafii, łącznie z Tyńcem i prawobrzeżną częścią Krakowa! Nie bez racji nazywany był przez to „stołeczną wsią”. Okres świetności i architektonicznych wyrażeń klasztoru, nastał na początku XVII w. Wówczas to, w roku 1621 opat Stanisław 5_Szczyrzyc_brama_wejsciowa_do_kosciola.jpgDrohojowski rozpoczął wznoszenie nowych zabudowań klasztornych jak i gruntownie przebudował kościół p.w. Najświętszej Marii Panny. Budowę kościoła ukończono w roku 1642, a klasztoru w 1644 r.

Znaczenie Szczyrzyca upadło wraz z upadkiem Rzeczpospolitej, władza zaborcza zlikwidowała szczyrzycką administrację, a dobra klasztorne wraz z cennym sprzętem liturgicznym zostały skonfiskowane. Powolny proces odtwarzania dóbr klasztornych rozpoczął się dopiero w roku 1868, kiedy to opat zakonu Aleksander Czopka wykupił z rąk ówczesnej właścicielki włości szczyrzyckich Heleny Dzieduszyckiej część dawnego majątku – klucz szczyrzycki wraz z 13-toma wsiami.

Szczyrzyckie sanktuarium
Zwiedzanie Szczyrzyca zacznijmy od świątyni klasztornej, jest to budowla okazała, ściany od zewnątrz podparte są szkarpami, a szczyty frontonów zdobią schodkowe sterczyny. Siodłowy dach mieści wysmukłą wieżyczkę na sygnaturkę. Do kościoła prowadzą monumentalne schody i kamienna brama zwieńczona posągiem Matki Boskiej i herbem fundatora „Gryf” u podstawy.

Na bocznych filarach stoją święci Stanisław i Bernard. Zanim ukaże się wnętrze kościoła przejść trzeba przez gotycki portal i zamykające go misternie rzeźbione drzwi. Wnętrze kościoła to bogactwo barokowych i rokokowych zdobień, rzeźb i obrazów. W ołtarzu głównym prezentuje się Matka Boża Wniebowzięta pędzla XVII-to wiecznego włoskiego malarza Dolabelli. Po bokach ołtarza stoją figury świętych męczenników, Wojciecha (z odwzorowaną twarzą króla Zygmunta III Wazy) i Stanisława Biskupa. Słynna Madonna Szczyrzycka, zwana Dobrotliwą czczona od początku swego pobytu w klasztornym kościele (od XVI w.), znajduje się w lewej części transeptu. Obraz otoczony jest licznymi wotami, a skronie Maryi zdobią podwójne korony. Po raz pierwszy obraz był koronowany przez kardynała Sapiechę w 1939 r., powtórnie w roku 1984, w 750-cio lecie opactwa korony papieskie nałożył na Matkę Boską i Dzieciątko kardynał Józef Glemb. Corocznie przybywa do szczyrzyckiego sanktuarium około 20 tysięcy pielgrzymów chcących oddać cześć cudownej Matce Boskiej Szczyrzyckiej.
3_Matka_Boska_Szczyrzycka.jpg31_Szczyrzyc_hold_dla_Maryi zganku.jpg33_Szczyrzyc_tablica_epitafijna_Lanckoronskiego.jpg34_Szczyrzyc_tablica_przy_wejsciu_do_kosciola.jpg







Do kościoła przylegają bezpośrednio zabudowania klasztorne, jest to zespół jednopiętrowych, murowanych budynków z wewnętrznym wirydarzem otoczonym krużgankami. Przy wschodniej części zabudowań wystawiono w XIX w. drewnianą dzwonnicę z cebulastym hełmem, swą konstrukcją odbiega architektonicznie od całości obiektu. Od strony północnej i wschodniej przylega do zabudowań klasztornych rozległy park, w którym znajduje się ołtarz polowy, stacje Drogi Krzyżowej, dzwonnica drewniana kaplica  oraz groby zakonników. Warto chwilę pospacerować cienistym ogrodem, wczuwając się w atmosferę zakonnego życia.

Ciekawym, zabytkowym obiektem jest spichlerz, wznoszony wraz z  pozostałymi obiektami zespołu w XVII w. Budowla ta spełnia równocześnie funkcję bramy przejazdowej na dziedziniec klasztoru. Kamienny, boniowany portal mieści herb Korczak, rodowy znak opata Drohojewskiego, budowniczego nowego zespołu klasztornego. W spichlerzu mieści się niezwykłe muzeum – filia Muzeum Diecezjalnego w Tarnowie.
7_Szczyrzyc_oltarz_polowy_i_kruzganki.jpg8_Szczyrzyc_stacje_Drogi_Krzyzowej.jpg9_Szczyrzyc_zabudowania_klasztorne_cystersow.jpg10_Szczyrzyc_w_ogrodach_zakonnych_I.jpg




Muzeum Klasztorne O.O. Cystersów posiada bogaty zbiór kielichów mszalnych oraz innych przedmiotów liturgicznych, ponadto zbiór manuskryptów, kolekcję obrazów o tematyce religijnej i świeckiej. Wśród eksponatów znajduje się unikatowa mapa świata z XII w., zestaw uzbrojenia, zbiór monet i zegarów staropolskich oraz sztuka ludowa regionu. W Muzeum znajduje się też kącik poświęcony pamięci Władysława Orkana, który w latach 1886 -  88 był uczniem Przyklasztornej Szkoły Ludowej.

Ora et labora
11_Szczyrzyc_wejscie_do_Domu_Pielgrzyma.jpgNie można pominąć oświatowej roli prowadzonej w różnych okresach czasu przez cystersów. Mimo kasaty zakonu przez władze zaborcze, zakonnicy podjęli się prowadzenia Szkoły Ludowej. W okresie okupacji prowadzili tajne nauczanie z zakresu szkoły średniej, a po wyzwoleniu założyli Prywatne Gimnazjum i Liceum oraz Szkołę Rolniczo-Sadowniczą. Za patriotyczną postawę w okresie okupacji Rząd Polski na Emigracji odznaczył szczyrzyckie opactwo Srebrnym Krzyżem Virtuti Militari.

Wśród rozległej działalności gospodarczej cystersów ze Szczerzyca, było też miejsce na warzenie piwa. Pierwsze wzmianki o istnieniu browaru pochodzą z roku 1628, palono wówczas miejscowy jęczmień, a uzyskany z niego podpiwek (cerewizja) służył jako napój gaszący pragnienie żniwiarzom na klasztornych polach. Produkcja na skalę przemysłową, już pełnowartościowego właściwego piwa zwanego „Złoty zdrój”, zaczęła się w roku 1824, jest więc browar szczyrzycki jednym z najstarszych polskich browarów. Tajemnica jego smaku kryła się w źródlanej wodzie pobieranej w pobliskim przysiółku Wadzyń. Zakonnicy trudnili się piwowarstwem do roku 1925, kiedy to wydzierżawili go wówczas prywatnemu przedsiębiorcy. W roku 1952 majątek zakonu cystersów, a wraz z nim browar został upaństwowiony i odtąd szczyrzyckie piwo płynęło z państwowego browaru. W roku 1993 browar powrócił do zakonników już jako Browar „Gryf”, produkcja trwała w nim do roku 1996 r.

Dziś cystersi ze Szczyrzyca powracają do swoich piwowarskich tradycji, bowiem w roku 2004 na rynku piwnym pojawiło się pierwsze klasztorne piwo w Polsce, choć nie warzone w Szczyrzycu. Zwie się, bo jakże by inaczej - „Frater”. Warzone jest przy wykorzystaniu starej, zakonnej receptury z 1628 roku. Zakonnicy butelkują też inny skarb ziemi szyrzyckiej, jest nią górska źródlana woda, nazwano ją „Źródła Ojców Cystersów ze Szczyrzyca” – na zdrowie! Ta komercyjna działalność ma zasilić fundusz odbudowy klasztornych zabytków. Cystersi słynący od zawsze z wzorowej gospodarki, czynią nadal to i to co umieją najlepiej - hodują mleczne krowy rasy polskiej czerwonej. Stado liczy już ponad 100 sztuk i jest to największy w Polsce ośrodek hodowli bydła tej rasy.
32_Szczyrzyc_kapliczka_w_przyklasztornym_obejsciu.jpg6 Szczyrzyc fragment klasztoru widok od ogrodow.jpg12_u_szczyrzyckich_Cystersow.jpg13_u_szczyrzyckich_Cystersow.jpg




To chyba już wszystko o cystersach i ich dawniejszym i współczesnym dziele. Trzeba nam teraz tylko częściej tu wędrować,  czy to jako pielgrzymi do cudownego obrazu Matki Boskiej, czy jako turyści podziwiający piękno klasztornych obiektów i uroki ziemi szyczyrzyckiej.

W Szczyrzycu
Nieco w cieniu klasztoru pozostają inne pamiątki historii, warto jednak zapoznać się z wojenną historią Szczerzyca i przystanąć choć na chwilę przy niewielkim cmentarzu z czasów I-szej wojny światowej znajdującym się przy skrzyżowaniu dróg. Spoczywa tu kilkunastu Austriaków i Rosjan poległych w początkowych dniach grudnia 1914 r. Tragiczne dla Szczerzyca i okolicy czasy II-giej wojny światowej przypominają stosowne obeliski pamięci Szczyrzyc to także niezwykle atrakcyjny obszar turystycznego wypoczynku dający możliwość powędrowania w obszar Pogórza i Beskidów.  Atrakcją regionu jest także oryginalny szczyrzycki folklor. Region ten zamieszkiwany jest przez grupę etnograficzną szczyrzyczan posługującą się dialektem karpacko-podgórskim. Obejmuje on Szczyrzyc, Górę św. Jana, Krasne Lasocice, Jodłownik, Janowice, Pogorzany, wioski rozłożone w południowej części Pogórza Wiśnickiego. Ale z którejkolwiek by do Szczyrzyca nie zdążać strony, wśród urodziwego krajobrazu sadów i łagodnych wzgórz widać wybijające się architektoniczne piękno klasztornego kościoła, to dzieło szczyrzyckich ojców i braci - ora et labora!

c.d.n.                                                                                                               
Czesław Anioł

Napisz swój komentarz:

Nick:

Komentarz:

By uniknąć spamu wpisz kod z obrazka:

Komentarze użytkowników

Czasbocheński nie ponosi odpowiedzialności za treść komentarzy zamieszczanych przez użytkowników. Osoby zamieszczające wypowiedzi naruszające prawo, naruszajace dobra osób trzecich lub wypowiedzi prawem chronione mogą ponieść z tego tytułu odpowiedzialność karną lub cywilną.

REKLAMA